Loading...

نقوش تزئینی در هنر فلزکاری دوران اسلامی

نقوش تزئینی در هنر فلزکاری دوران اسلامی
در دوره اسلامی گونه‌های ‌مختلفی از نقوش تزئینی بر اشیاء و ظروف ساخته شده از فلز بکار می‌رفت که مهمترین این نقوش را می‌توان به چند گروه عمده تقسیم نمود:

١. نقوش هندسی ۲. نقوش گیاهی ۳. نقوش انسانی

۴. نقوش حیوانی و موجودات افسانه‌ای ۵. کتیبه‌های ‌تزئینی

نقوش هندسی: Geometric Patterns

استفاده از الگوهای هندسی در تزئین اشیاء فلزی همچون سفالینه‌ها، سابقه‌ای ‌بس طولانی در هنر ایران زمین دارد.

این نقوش هم در هنر فلز کاری قبل از اسلام و هم بعد از آن یکی از مهمترین و اصلی‌ترین ‌عناصر تزئینی می‌باشند. مهمترین ویژگی نقوش هندسی در تزئین اشیاء فلزی تنوع بیش از حد طرح‌ها و ترسیمات حاصل از این نقوش است.

الگوهای هندسی از طرح‌های بسیار ساده مثل چندین خط موازی گرفته تا طرح‌های در هم پیچیده و تو در تو را شامل می‌شود.

از دیگر ویژگی‌های مهم نقوش هندسی این است که این نقوش علاوه بر تزئین سطح ظروف و اشیاء عامل تقسیم‌بندی فضاها و سطوح و نقوش نیز می‌باشد. در دوران اسلامی طرح‌های ‌تزئینی در هم پیچیده هندسی بر فلزات همچون هنرهای دیگر مثل معماری و ... از اصلی‌ترین ‌طرح‌ها در تزئین فلزات می‌باشند.

بسیاری از این نقوش در هم فرو رفته هندسی که یکنواختی سطح ظروف فلزی را کاملا از بین برده‌اند و دارای مفاهیم رمزی و سمبلیک خاصی هستند که در هنر اسلامی جایگاه ویژه‌ای ‌دارند.

مهمترین نقوش در هم پیچیده هندسی از یک دایره اصلی و چند دایره و یک چند ضلعی فرعی به وجود می‌آیند.

طراحی این اشکال تو در توی هندسی به نظر بیننده بسیار مشکل می‌آید ولی هنرمندان چیره‌دست و خوش قریحه با کمک گرفتن از علم هندسه در ترسیم این نقوش پیچیده کاملا موفق بوده‌اند.

و طرح‌های ‌آنان همچون تزئینات معماری الگوهای شش ضلعی از مهمترین الگوهای تزئینی در ظروف فلزی هستند که به طور کلی از قرن هفتم هجری در تزئین ظروف فلزی رواج می‌یابند. این الگوها که عموما در ایران شرقی و افغانستان رایج بودند. بعدها به صورت‌های پیچیده‌تری توسعه می‌یابند.

در نیمه دوم قرن هشتم الگوهای هندسی جای خود را به فرم‌های ‌مدالیون و نیم‌دایره می‌دهند. علی‌رغم مشترک بودن زبان الگوهای هندسی در هنر اسلامی یک تفاوت کلی بین الگوهای هندسی در کارهای فلزی و معماری وجود دارد و آن این که بر عکس معماری در فلزکاری الگوهای هندسی دارای حد و حدود خاص و بسته‌ای ‌هستند. آنها معمولا با طرح‌های دیگر ترکیب شده‌اند، به ندرت شکل تزئینی اصل را تشکیل می‌دهند.

نقوش گیاهی: The Plant patterns

در دوره اسلامی همچون دیگر کارهای هنری، تزئینات گیاهی بر فلزات، در سه گونه مختلف دیده می‌شوند.  

۱. موتیف‌های برگرفته از هلينسم مدیترانه‌ای ‌و مدل‌های ایرانی غیر هلنی: شامل برگ‌های آکانتوس (برگ کنگری)، پالمت (نخل)، طومارهای برگ مود، ساقه‌های ‌با خوشه‌های ‌انگور، درخت انار، گل سرخ (رزت)، نیلوفر آبی و ... این موتیف‌ها کمتر به شکل طبیعی خود دیده می‌شوند و گاهی به صورت اغراق‌آمیز و یا ترکیبی از چند نوع گل و گیاه زمینه‌های ‌خالی سطح ظروف را می‌پوشانند.

۲. طومارهای طرح اربسکو: اربسکو مشتمل است بر انواع نگاره‌های ‌گیاهی (تاک، نخل، برگ کنگر، با ساقه و برگ و گاهی گل). خطوط گردان و متوازی و متقارن، نیز شکل‌های هندسی راست خط و تصاویر انسانی و حیوانی که به صورت در هم پیچیده و در هم رفته مشاهده می‌شود.

این طرح تا قبل از قرن چهارم به ندرت بر ظروف فلزی دیده می‌شوند.

٣. شکوفه‌ها و گل‌هایی که برگرفته از الگوهای شرق دور است.

نقوش انسانی: Human Patterns

نقش انسان بر ظروف به طور کلی در صحنه‌ها و حالات مختلفی دیده می‌شود که عبارتند از:

الف) صحنه شکار

در صحنه‌های ‌شکار که عموما برگرفته از نقوش تزئینی قبل از اسلام خصوصا نقره‌های ‌ساسانی می‌باشد. اشخاص معمولا سوار بر اسب با تیر و کمان یا شمشیر در دست و مشغول شکار حیوانات نقش شده‌اند. در اطراف نیز حیوانات مختلف شکاری به چشم می‌خورد.

ب) صحنه تشریفات

در صحنه‌های ‌تشریفاتی سلاطین و حکام نشسته بر تخت و خدمه به حالت احترام در اطراف به تصویر در می‌آیند. صحنه‌های ‌تشریفاتی نیز از الگوهای تزئینی پیش از اسلام تأثیر پذیرفته‌اند.

ج) صحنه ورزش

صحنه‌های ‌ورزشی نقش شده بر ظروف اشیاء فلزی عموما ورزش سوارکاری و بازی چوگان می‌باشد.

د) صحنه نوازندگی

در چنین صحنه‌هایی تعدادی از نوازندگان در حال نواختن آلات مختلف موسیقی نقش می‌شوند. سازها شامل نی و فلوت، تنبور، بربط، چنگ، دف و... می‌باشند.

صحنه‌های ‌نوازندگی نیز از مهمترین نقوش تزئینی بر فلزات در دوران پیش از اسلام خصوصا دوران ساسانی می‌باشد.

صحنه جنگ

جنگجویان در حالت سواره و یا پیاده در حال نبرد و با تجهیزات جنگی به نمایش در می‌آیند. این شیوه تزئین در ابتدا برای ثبت وقایع تاریخی بوده ولی در دوره اسلامی موضوع صحنه‌های ‌تزئینی نیز گردیده است.

معروف‌ترین ‌صحنه جنگ، صحنه حمله و محاصره قلعه جنگی مرو توسط سلطان سنجر و قشون او می‌باشد که بر یک دیگ مفرغی بدست آمده از داغستان نقش شده و اکنون در موزه آرمیتاژ نگهداری می‌شود.

نقوش حیوانات و موجودات افسانه‌ای

Animals & Imaginary Creatures

در کارهای فلزی دوران اسلامی (خصوصا دوران میانی اسلام) حیوانات و موجودات خیالی یکی از مهمترین و برجسته‌ترین ‌موضوع نقوش و تزئین اشیاء فلزی است.

بسیاری از موتیف‌های حیوانی از کارهای فلزی قبل از اسلام خصوصا نقره‌های ‌ساسانی و سُغدی به هنر اسلام منتقل شده است.

بعد از قرن هشتم هجری نقش موجودات خیالی بر ظروف فلزی بسیار کاهش می‌یابد. بسیاری از حیوانات افسانه‌ای ‌به سبک سنتی ایران باستان نقش شده‌اند که عبارتند از:

اسفنگس‌ها (حیوانات با سر انسان)، گریفون‌ها ( ترکیب حیوانات و پرندگان مختلف)، هارپی‌ها (پرنده با سر انسان) و نقش اژدها و دیگر موجودات خیالی.

به نظر می‌رسد که بسیاری از این نقوش خیالی در برگیرنده مفاهیم سمبلیک و رمزی بوده‌اند.

کتیبه‌های ‌تزئینی

هنرمندان فلزکار در دوران اسلامی، خیلی زود به خاصیت تزئینی خط عربی پی برده و از آن به عنوان یک عامل تزئینی بر روی اشیاء فلزی استفاده کردند. گذشته از جنبه‌های ‌هنری و تزئینی خطوط که بر اشیاء و ظروف فلزی در ادوار مختلف اسلامی دیده می‌شوند، این کتیبه‌ها از جهت مذهبی و تاریخی نیز حائز اهمیت بسیارند. امضای استادکاران فلزکار و تزئین کاران و رقم نویسان و خوشنویسان روی فلز در کمتر مدارک تاریخی به جز این اشیاء دیده می‌شوند، بنابراین از دیدگاه بررسی و پژوهش هنر دارای ارزش بسیار زیادی هستند.

نام سفارش دهندگان اشیاء اسامی اماکن و مراکز ساخت ظروف، همچنین تاریخ ساخت شیء همگی می‌توانند کمک موثرتری در بررسی‌های باستان‌شناسی نیز داشته باشند.

ادعیه و آیه‌های ‌قرآنی که متضمن خیر و برکت و یمن برای صاحبان شیء بوده، به نحو شایسته‌ای ‌زینت‌بخش اشیاء فلزی بوده‌اند.

خط کوفی: این نوع خط نگاری چون متشکل از خطوط مستقیم و زاویه‌دار می‌باشد و استفاده از آن روی فلزات به آسانی صورت می‌گیرد. در طول ادوار مختلف اسلامی به کرات و بر نمونه‌های ‌بی‌شماری از اشیاء فلزی بکار رفته است.

در قرون اولیه اسلام خط کوفی به تنهائی و به صورت کتیبه‌های ‌ساده زینت‌بخش اشیاء بود، اما مدتی بعد با تحول و تکامل خط عربی، همراه با خطوط دیگر از جمله خط نسخ و به گونه‌های ‌تزئینی دیگری مثل کوفی معقّد (گره‌ دار)، کوفی مشبک، کوفی مزین، کوفی موشح و... بکار رفت.

خط نسخ از قرن پنجم هجری همراه با خط کوفی روی اشیاء فلزی ظاهر می‌شود و از قرن هفتم به بعد به کلی جای خط کوفی را می‌گیرد، تا این که در قرن هشتم خط ثلث نیز متداول می‌شود.

تزئینی‌ترین ‌شیوه خط کوفی اسلامی که از جمله مهمترین و کامل‌ترین ‌و زیباترین نوع خط تزئینی است و فقط روی نمونه‌های ‌فلزی می‌توان آن را دید کتیبه‌های ‌خط تزئینات انسانی و حیوانی است، به این صورت که انتهای حروف به جای اشکال نباتی به شکل انسان و یا حیوان یا پرنده در آمده است. این شیوه خوشنویسی مخصوص فلزات دوره سلجوقی در قرن پنجم و ششم هجری می‌باشد.

0
نظرات
    ارسال نظر
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - دیدگاه شما در صورت لزوم همین جا بررسی و پاسخ داده می‌شود 
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد
    آمار
    • تعداد کالا: 525
    • بازدید امروز: 2310
    • بازدید دیروز: 1026
    • بازدید کل: 557761